Vooroordelen, discriminatie en racisme

Wat zijn stereotypen en vooroordelen?

Dagelijks staan we bloot aan veel indrukken. Om die te verwerken treedt bij ons denken een mechanisme in werking dat categorieën vormt. Dat categoriseren houdt altijd een zekere mate van generaliseren in. We negeren de individuele kenmerken en zien de specifieke gemeenschappelijke (bijvoorbeeld bij: Belgen, Duitsers, jeugd, of ouderen). Stereotypen zijn gedachten over eigenschappen van leden van groepen die vaak niet op voldoende feiten zijn gebaseerd. Als stereotypen gepaard gaan met negatieve gevoelens ten aanzien (van individuen uit) specifieke groeperingen, spreken we van vooroordelen.

Van vooroordelen naar discriminatie

Het handelen op basis van vooroordelen kan leiden tot discriminatie. “Vooroordelen en discriminatie zijn onderdeel van het gezamenlijke sociale erfgoed van de samenleving en onderdeel van een opvoeding waar niemand volledig aan ontkomt. In de opvoeding komen we al heel jong in aanraking met hiërarchische gestructureerde en stereotype beelden over onszelf en over anderen.” Dit zegt Lydia van den Broek in haar boek Ironie van de gelijkheid.

Wat is de definitie van discriminatie?

Feitelijk betekent discrimineren ‘verschil maken’. Discriminatie betekent volgens criminoloog Frank Bovenkerk (1978):

“Het systematisch ongelijk behandelen van personen of groepen op basis van kenmerken van die personen of groepen, die in de gegeven situatie niet relevant moeten worden geacht.”

Discrimineren is een handeling gebaseerd op het hebben van vooroordelen (een houding) die voortkomt uit negatieve stereotyperingen.

Wat is de definitie van racisme?

Onder racisme verstaan we letterlijk ‘het ongelijk behandelen van mensen of groepen op basis van zogenaamde raskenmerken’. In de literatuur wordt gesproken over klassiek racisme, dat gestoeld is op een indeling van de mensheid in rassen en subrassen, en modern racisme waarbij de raszuiverheid centraal staat. Het klassiek racisme heeft wetenschappelijk afgedaan, maar als traditie niet. Nog steeds kom je in sommige schoolboeken raciale indelingen van de mensheid tegen. Bij het modern racisme wordt niet meer gesproken van rassen, maar over volken, etnische groepen, culturen, die een bedreiging vormen voor het “eigen volk”.

Dat racisme op allerlei plekken binnen de samenleving voorkomt bewijst dit filmpje van youtube over racisme in het Europese voetbal.

Welke publicaties over racisme zijn van belang?

  • Essed, PH. (1991). Inzicht in alledaags racisme, Het Spectrum BV, Utrecht.
  • Over de wijdverbreidheid van bedekt racisme schreef Philomena Essed in de boeken Alledaags Racisme (1984) en Inzicht in alledaags racisme (1991). Zij publiceerde eveneens Diversiteit: vrouwen, kleur en cultuur (1994) en De actualiteit van diversiteit: het gemeentebeleid onder de loep (2002) en Understanding Every Racism.
  • Broek, L. van den.(2009). De ironie van gelijkheid. Over etnische diversiteit op de werkvloer. Proefschrift aan de universiteit van Tilburg.
  • Anne Frank stichting (red), (1987). Vreemd gespuis, uitgave: Ambo/Novib, Amsterdam.
  • Berg, H. van den.& Evers, J. (2006). Discriminatie-ervaringen 2005, een onderzoek naar ervaringen met discriminatie op grond van land van herkomst, geloof en huidskleur, in: Monitor rassendiscriminatie 2005, Landelijk bureau ter bestrijding van rassendiscriminatie e.a., Rotterdam.

Waar vind ik informatie over racisme en extremisme en anti-semitisme?

De Anne Frank Stichting heeft een apart onderdeel op hun website voor deze onderwerpen.

Welke organisaties richten zich op het bestrijden van discriminatie en racisme?

Art.1 is de landelijke vereniging ter voorkoming en bestrijding van discriminatie, zie www.art1.nl. De vereniging bestaat uit een landelijk expertisecentrum en regionale antidiscriminatiebureaus verspreid over het land. Het expertisecentrum onderzoekt discriminatie en adviseert overheden, organisaties en individuen over het tegengaan van discriminatie. Bij de antidiscriminatiebureaus kunnen mensen terecht met klachten over discriminatie. Kijk op www.discriminatie.nl voor een overzicht van regionale antidiscriminatiebureaus.

Bestrijding racisme en discriminatie in de multiculturele samenleving heeft een lange adem nodig. Door een onderscheid te maken in vijf soorten van racisme kunnen we racisme beter bevechten, zegt hoogleraar Evelien Tonkens in een artikel dat in 2009 verscheen in de Volkskrant.

Allochtonen en nationaliteiten

Het begrip allochtoon wordt gebruik om onderscheid te maken tussen de oorspronkelijke bewoners van Nederland (autochtonen) en degenen die uit het buitenland afkomstig zijn.

De reden voor het introduceren van de term ‘allochtoon’ was de negatieve bijklank die begrippen als vreemdeling, gastarbeider, buitenlander en immigrant gekregen hadden. In 2009 is, met hetzelfde argument, tevergeefs voorgesteld om het begrip allochtoon te vervangen door ‘nieuwe Nederlander’. Pas in februari 2013 kwam het begrip in onbruik bij de Gemeente Amsterdam.

Wat is de definitie van het begrip (niet-westerse) allochtoon?

De definitie van het begrip allochtoon is volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): een persoon van wie ten minste één ouder in het buitenland is geboren. Degenen die zelf in het buitenland zijn geboren, worden aangeduid als de eerste generatie allochtonen en personen die in Nederland zijn geboren als de tweede generatie. Het CBS maakt in de statistieken onderscheid tussen westerse en niet-westerse allochtonen. Tot de categorie niet-westers allochtonen behoren inwoners uit Turkije, Afrika, Latijns-Amerika en Azië, met uitzondering van Indonesië en Japan.

Hoeveel allochtonen wonen er in Nederland, wat is het aantal nationaliteiten?

Nederland telde in april 2012 ruim 16.7 miljoen inwoners. Daarvan is ongeveer twintig procent allochtoon (tien procent westers en tien procent niet-westers). In Amsterdam, Rotterdam en Den Haag behoort een derde van de bevolking tot de categorie niet-westers allochtoon. In het grootste deel van Nederland ligt dat percentage onder de tien procent.

In totaal telt Nederland 190 nationaliteiten. Ruim 900.000 inwoners hebben twee nationaliteiten. Amsterdam telde op 1 januari 2009 ruim 170 nationaliteiten en is daarmee de stad met de meeste nationaliteiten ter wereld, Antwerpen staat op de tweede en New York op de derde plaats.

Migratiestromen

Nederland wordt beschouwd als een immigratieland; door de eeuwen heen ligt het aantal immigranten hoger dan het aantal emigranten. Bekijk een korte toelichting op migratiestromen. Wil je meer informatie? Kijk dan op de website van het Centrum voor Geschiedenis van Migranten voor een uitgebreider overzicht. Interessant is ook de website over Vijf eeuwen Migratie.

Hoe verloopt de integratie van nieuwkomers in Nederland?

De integratie van nieuwkomers verloopt vaak, maar niet altijd, zonder problemen. Het instituut voor Multiculturele Vraagstukken, FORUM, bracht in 2004 een rapport uit met een uiteenzetting van en aanbevelingen voor het immigratie- en integratiebeleid. De website van FORUM  bevat tal van publicaties, onderzoeken en rapporten op het terrein van multiculturele vraagstukken.
Meer recente publicaties over dit onderwerp:

In maart 2012 verscheen het rapport ‘De staat van integratie’ over de integratieaanpak in Amsterdam en Rotterdam.
Paul Scheffer, hoogleraar Europese studies aan de Tilburg University en tot voor kort bijzonder hoogleraar grootstedelijke problematiek aan de Universiteit van Amsterdam, en Han Entzinger, socioloog en hoogleraar migratie- en integratiestudies aan de Erasmus Universiteit Rotterdam, bogen zich hierover. In het rapport schetsen zij hoe de verschillende migrantengemeenschappen zich ontwikkelen, getalsmatig en op het punt van onder meer opleidingsniveau, arbeidsparticipatie, gezondheid en betrokkenheid bij de samenleving.
Elk wijzen zij op verworvenheden en belangrijke verschuivingen, maar ook de knelpunten die naar hun inzicht speciale aandacht verdienen. Hun bevindingen vormen de inspiratie voor verschillende gezamenlijke activiteiten van Amsterdam en Rotterdam rond het onderwerp van de integratie.

Andree van Es,  wethouder van onder meer Burgerschap en Diversiteit in Amsterdam sprak naar aanleiding van het rapport ‘De staat van integratie’ in maart 2012 een redevoering uit bij de HvA in Amsterdam. Ze zegt daarin onder meer dat in het Amsterdam dat zij voor ogen heeft, nog steeds verschillen zijn maar dat je toekomst niet langer bepaald wordt door je afkomst. Zie de website van Andree van Es voor de tekst van deze toespraak.

Frans Verhagen schetst in 2010 in het boek Hoezo mislukt? De nuchtere feiten over de integratie in Nederland een ander perspectief, hij stelt dat in Nederland het integratieproces veel soepeler is verlopen dan in veel andere Europese landen. Dit dank zij de verzorgingsstaat en het toegankelijke onderwijs. Uit het rapport van CBS (2010) blijkt dat de in Nederland geboren, tweede generatie, niet-westerse allochtonen het steeds beter doet in het onderwijs en er sociaaleconomisch beter voor staat dan de eerste generatie.

James C. Kennedy stelt in zijn boek Bezielende Verbanden, gedachten over religie, politiek en maatschappij in het Moderne Nederland (2010) dat Nederland de laatste jaren veranderd is in een conservatief bolwerk dat wantrouwend staat tegenover de wereld. Hij vraagt zich af of de politieke, religieuze en onderwijskundige instellingen wel voorbereid zijn op hun verantwoordelijkheden voor de 21ste eeuw.

Hoe overleef ik Nederland (2010) is een boek van de Nederlands/ Marokkaanse schrijfster/ actrice en biologe Fati Benkaddour. Ze geeft  Marokkaanse jongeren die opgroeien in twee contrasterende culturen, suggesties over hoe zij hun situatie kunnen verbeteren. Ze behandelt daarbij de thema’s: cultuur, identiteit, seksualiteit, school en stage en conflict en (kinder)mishandeling.

In 2000 publiceerde Paul Scheffer het essay het multiculturele drama waarin hij liet zien hoezeer de verschillende bevolkingsgroepen in Nederland langs elkaar heen leven. Zijn beschouwing leidde tot een groot maatschappelijk debat. In 2010 presenteert hij een breed opgezette studie over de manier waarop immigratie de samenleving verandert, in Nederland, Europa en in Amerika met de titel Het land van aankomst.

Bekijk hierover het interview met Paul Scheffer.