Taaldidactiek

  • In een multiculturele klas kun je als docent te maken krijgen met verschillen in taalvaardigheid. Alle docenten (dus niet alleen taaldocenten) moeten in staat zijn om de taalontwikkeling van leerlingen te ondersteunen. Hoe je als vakdocent binnen je vak de taal kunt helpen ontwikkelen, is het onderwerp van taalgericht vakonderwijs. Het is een verbijzondering van je vakdidactische competentie die in klassen met tweede-taalleerders en/of taalzwakke leerlingen essentieel is om je vak met diepgang en kwaliteit te kunnen verzorgen.

Je vindt in dit onderdeel informatie over schoolse taalvaardigheid, schooltaal en vaktaaltaalgericht vakonderwijs, het stimuleren van deelvaardigheden en ook vind je voorbeelden van taalgericht vakonderwijs, gerangschikt naar vakgebieden en schoolsoorten.
Het onderwijzen van het vak Nederlands als tweede taal (NT2) aan degenen die nog niet of nauwelijks Nederlands spreken, vraagt om een andere, specifieke expertise. Zie daarvoor de rubriek Nederlands als tweede taal.

Hoe moet ik omgaan met de instroom van kinderen van vluchtelingen?

Veel docenten hebben te maken met instroom van kinderen die het Nederlands slecht beheersen. Het kan bijvoorbeeld gaan om kinderen van arbeidsmigranten of van kinderen van vluchtelingen. Soms beheersen deze kinderen nog helemaal geen Nederlands en dan is het niet eenvoudig om die kinderen zinvol mee te laten doen met de lessen.
Drs. Saskia Visser van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) heeft onderzoek gedaan  naar anderstalige leerlingen op Nederlandse scholen en zij heeft geconcludeerd dat leraren soms niet goed daarmee omgaan. Zie het filmpje over haar onderzoek.

Via de volgende links kun je artikelen vinden over hoe het grote verschil in
taalniveaus binnen een klas aangepakt kan worden.

  • Handreiking vluchtelingenkinderen op school. Deze informatiekit is samengesteld door de ontwikkelgroep “vluchtelingkinderen in het onderwijs” van de AED. Alle teksten zijn integraal overgenomen van de websites, de bronvermelding/ website staat boven elk artikel vermeld. Januari 2016. Het materiaal is vrij te downloaden
    http://www.aed-leiden.nl/viewer/file.aspx?FileInfoID=555
  • Perspectief van basisschoolleerkrachten op het onderwijs aan vluchtelingenen/ of asielzoekerskinderen in Nederland  Mastertesis van C.M van Keulen van de Universiteit van Utrecht.
    http://www.lowan.nl/wp-content/uploads/2014/09/onderzoek-c.van-keulen.pdf

    Er zijn veel instellingen die materiaal ontwikkelen om de docent met niet-Nederlandstalige leerlingen te ondersteunen. Hieronder een paar voorbeelden:

Wat is schoolse taalvaardigheid?

Schoolse taalvaardigheid of schooltaalvaardigheid of cognitief academische taalvaardigheid (CAT) wordt gedefinieerd als: ‘de vaardigheid taal op een abstract niveau te gebruiken, om zo in een schoolse context nieuwe informatie te kunnen verwerven en verwerken’. Twee andere belangrijke functies bij het gebruik van taal zijn de sociale functie, dus het contact houden met anderen, vrienden, tussen leerlingen onderling, leraar-leerling en vele anderen, kortom: dagelijks algemeen taalgebruik (DAT) en de emotionele functie (het uitdrukken van je gevoelens).

Op school wordt de cognitieve functie steeds belangrijker. Je wordt er ingevoerd in de kennis die in onze cultuur belangrijk wordt gevonden: kenmerken en verklaringen voor historische veranderingen, kennis over natuurkundige verschijnselen zoals zwaartekracht en vaardigheden om je met reken- en wiskundige inzichten in de wereld overeind te houden. In hoofdstuk 3 van Open Ogen in de kleurrijke klas (Coutinho 2007) en hoofdstuk 1 en 2 van het handboek Handboek taalgericht vakonderwijs, (Coutinho 2009) kun je hierover meer informatie vinden.

Wat is schooltaal, wat is vaktaal?

Onder schooltaal worden de begrippen verstaan die je nodig hebt om cognitieve functies uit te drukken, bijvoorbeeld voor het geven van opsommingen, omschrijvingen, verklaringen en conclusies en voor het uitdrukken van relaties.
Onder vaktaal wordt de taal verstaan die specifiek is voor een schoolvak zoals aardrijkskunde of verzorging of techniek of voor een beroep.
Klik hier voor meer uitleg over schooltaal en vaktaal.

Wat is taalgericht vakonderwijs?

Taalgericht vakonderwijs is onderwijs waarin vak- en taaldoelen simultaan ontwikkeld worden en waarbij zowel de vakdoelen als de benodigde taalvaardigheid expliciet benoemd zijn. Dit is bij alle vakken van belang.
De belangrijkste pijlers van taalgericht vakonderwijs zijn dat je lessen contextrijk zijn, dat er interactiemogelijkheden zijn en dat er taalsteun wordt gegeven.
Klik hier voor meer uitleg over taalgericht vakonderwijs.

Zie ook een overzichtelijke PowerPoint van Henriëtte de Bruijn en Dolly van Eerde: Taal in alle vakken. Een toegankelijke inleiding op het hoe en waarom van taalgericht vakonderwijs lees je in het artikel van Maaike Hajer: De lat hoog voor vakonderwijs. Voor elke leraar in het voortgezet onderwijs is het Handboek Taalgericht Vakonderwijs een belangrijke bron van informatie. Het geeft veel achtergronden maar vooral ook praktische werkvormen waaruit je kunt putten als je je vakonderwijs talig wilt versterken.

Een relatief nieuwe benadering binnen het talenonderwijs is ‘genredidactiek’ of ‘genrepedagogy’. Klik op de link voor uitgebreide informatie over een symposium in augustus 2010 over dit onderwerp.

Waar vind ik voorbeelden van taalgericht vakonderwijs?

Via de Taalgericht Vakonderwijs kun je voorbeelden vinden van lesbrieven. Dat zijn uitgewerkte lessen van verschillende vakken die ontworpen zijn volgens het principe van taalgericht vakonderwijs. Er is een aparte brochure gemaakt waarin de achtergronden van deze lesbrieven uiteen worden gezet.
In een artikel van Dolly van de Eerde en Maaike Hajer (2008) vind je meer informatie over taalgericht wiskundeonderwijs, en Henriëtte de Bruijn heeft in 2009 een artikel gepubliceerd in het tijdschrift Impuls: De taal van de natuurwetenschappen.
Annelies Kappers heeft in 2005 twee docenten geschiedenis geïnterviewd over de rol van taal in het geschiedenisonderwijs.
Om te beoordelen of lessen voldoen aan de criteria van taalgericht vakonderwijs kun je de Kijkwijzer gebruiken die in 2006 ontwikkeld is onder redactie van Theun Meestringa.

Via Wisbaak (een site van het Freudenthalinstituut) kun je veel informatie vinden over taalgericht vakonderwijs bij rekenen en wiskunde.
Je kunt ook kijken bij: www.leoned.nl: het landelijk Expertisecentrum Opleiders Nederlands en Diversiteit.  De doelstelling van LEONED is leraren in het basis-,  het voortgezet onderwijs en het mbo beter voor te bereiden op het werken in talig heterogene groepen.
Zie voor meer voorbeelden de knoppen die verwijzen naar de afzonderlijke schoolniveaus.

Waar vind ik hulpmiddelen?

De website van LEONED, Landelijk Expertisecentrum Opleidingen Nederlands en Diversiteit bevat heel veel informatie en ook instructieve webcolleges over taalontwikkelend lesgeven.
In het handboek Taalgericht vakonderwijs vind je ook veel praktijkvoorbeelden en als je hier klikt, vind je observatie-instrumenten, overzichten en andere hulpmiddelen. Het pakket Taalgericht Vooruit bestaat uit een Kijkwijzer voor taalgericht vakonderwijs, hulp bij het Coachen op taal van collega’s en in de opleiding en het digitale hulpmiddel Lesfabriek voor taalrijk onderwijs voor het ontwerpen van taalgerichte lessen. Klik op www.wordgeneration.org voor een Amerikaanse aanpak voor woordenschatontwikkeling.
Als docent heb je ook te maken met de wettelijke regeling rond de Doorlopende leerlijnen taal en rekenen. In het onderwijs staan taal en rekenen voortaan centraal. Het regeerakkoord van september 2010 bestempelt deze vakken als de kernvakken van het onderwijs en zet in op het vereenvoudigen van pakket, loopbaan en studie door doorlopende leerlijnen. Daarom moet de kennis in taal en rekenen op een hoger niveau worden gebracht. Om deze slag te kunnen maken, is het gewenste niveau van leerlingen in elke fase van hun opleiding in referentieniveaus vastgelegd. Op de website van de doorlopende leerlijnen vind je informatie over de referentieniveaus en de uitwerking daarvan.

Hoe stimuleer je de ontwikkeling van deelvaardigheden?

Naast het stimuleren van dagelijkse taalvaardigheid, schoolse taalvaardigheid en vaktaal is specifieke aandacht nodig voor het ontwikkelen van de verschillende deelvaardigheden.
Op een onderdeel van de site van taalwebamsterdam.nl wordt aandacht besteed aan de taaldomeinen mondelinge taalvaardigheid, lezen, schrijven en taalbeschouwing. Op deze website wordt daarnaast aandacht besteed aan woordenschat in combinatie met lezen in het PO en het VO.

Waar vind ik informatie over meertaligheid in mijn klas?

Door veel wetenschappers wordt meertaligheid niet gezien als handicap of oorzaak van achterstanden. Meertaligheid verdient een positieve benadering. Lees ook de publicatie van Barbara de Groot: Meertalig onderwijs: een vloek of een zegen?
Interessant voor de onderwijspraktijk is het boek:  De andere talen van Nederland(2002) . Deze publicatie biedt informatie over de voornaamste allochtone talen in Nederland, met achtergronden en ideeën voor het onderwijs. De auteur is Guus Extra, die 45 jaar directeur was van Babylon, het Centrum voor studies naar de Multiculturele Samenleving van de Universiteit van Tilburg. Bij zijn afscheid in 2011 sprak Guus Extra een rede uit: De omgang met taaldiversiteit in de multiculturele samenleving: Afscheidsrede-Guus Extra.
In 2012 hebben Elisabeth van der Linden en Folkert Kuiken van de Universiteit van Amsterdam een boek over meertalig opvoeden gepubliceerd: Het succes van tweetalig opvoeden. Dit boek is bedoeld voor ouders en opvoeders die te maken hebben met tweetalige opvoeding. Tweetaligheid komt steeds vaker voor doordat mensen naar andere landen vertrekken om daar te gaan wonen en werken. Het boek wil ouders en opvoeders helpen om de vraag te beantwoorden of het al dan niet een goed idee is om hun kinderen tweetalig op te voeden.

 Wat betekent dit voor de docent?

Het vermogen om adequaat taalgericht vakonderwijs in de multiculturele klas te verzorgen, is nauw gerelateerd aan de vakinhoudelijke en didactische competentie (SBL) en vereist specifieke kennis en vaardigheden op het terrein van het stimuleren van taalontwikkeling, het geven van feedback en van toetsing. Zie voor meer specifieke informatie de knoppen die verwijzen naar de afzonderlijke schoolniveaus.

Een ander aspect waar je mee te maken krijgt in multiculturele klassen is het omgaan met meertaligheid. Zie hiervoor onder meer het onderzoek naar informatieverspreiding over meertaligheid dat  Lilian Bücking en Saskia Visser van de Rijksuniversiteit Groningen hebben gepubliceerd in 2006: Meer talen, beter communiceren. en ook de verwijzingen bij de paragraaf hierboven over het omgaan met meertaligheid in de klas.