Communicatie en cultuur

Een docent in een multiculturele klas krijgt te maken met verschillen in achtergronden, culturen (normen, waarden en gedragingen) religies en voorkennis. Deze verschillen hebben invloed op het verloop van de communicatie. Een docent die interpersoonlijk competent is, kan een veilige leeromgeving creëren waarin die verschillen aan de orde gesteld en benut kunnen worden.

Hieronder vind je informatie over de begrippen cultuurcommunicatie en hoe die zich tot elkaar verhouden. We gaan in op vragen als Wat is interculturele communicatie?Waarom aandacht voor communicatie en cultuur in de klas?Waar vind ik informatie over interculturele communicatie in de praktijk? en Hoe ga ik om met vooroordelen, discriminatie en racisme in de klas?. Tot slot geven we aan wat dit betekent voor de docent.

Wat wordt er verstaan onder het begrip cultuur?

Het begrip cultuur wordt op vele manieren omschreven. De ruimste omschrijving is: alles wat door menselijk handelen is gemaakt, oftewel alles behalve de `ongerepte` natuur. Een andere omschrijving is de leefstijl van een samenleving; de vorm, inhoud en geestelijke gerichtheid van menselijk handelen. Deze leefstijl is niet eenduidig, maar veeleer een dynamisch samenspel van subculturen.

In het boek Allemaal andersdenkenden (2008) definieert Hofstede cultuur als “de collectieve mentale programmering die de leden van een groep of categorie mensen onderscheidt van die van andere groepen”. Hofstede stelt de cultuur voor als een Ui met verschillende schillagen: de buitenste laag wordt gevormd door symbolen, dan volgt een laag met de helden en dan een met rituelen. In het hart van de cultuur zitten de waarden. Die zijn vaak onzichtbaar, groot in aantal en vormen een deels onbewust kenmerk van onze cultuur. Juist omdat die waarden moeilijk waarneembaar zijn voor een buitenstaander leiden die vaak tot miscommunicatie in interculturele contacten. Het boek is voor het eerst verschenen in 1991. Inmiddels zijn er 23 herdrukken geweest. Je kunt het eerste hoofdstuk uit de editie van 2005 vinden in de volgende link:  Allemaal andersdenkenden.
Rein Zunderdorp, de voorzitter van het Humanistisch Verbond sprak met Theodoor Holman in een radio-uitzending in 2007 ook over dit boek, waarvan hij vindt dat het in de Humanistische canon hoort.

Wat wordt er verstaan onder communicatie?

Ook voor het begrip communicatie zijn veel omschrijvingen te vinden. Simpel gezegd is communicatie een proces waarbij een boodschap van een zender naar een ontvanger gaat en vica versa. Effectieve communicatie is mogelijk als er aan een aantal voorwaarden voldaan wordt. Onderzoek wijst uit dat de kans op miscommunicatie groot is wanneer de zender en de ontvanger uit verschillende culturen afkomstig zijn en niet dezelfde basiswaarden delen.
Lees ook de eerste drie hoofdstukken van Culturele waarden en communicatie in internationaal perspectief van M.Claes. en M.Gerritsen.

Hoe verhouden cultuur en communicatie zich tot elkaar?

Cultuur en communicatie zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Elke communicatie is gesitueerd, dat wil zeggen dat deze plaatsvindt in een sociale (=cultuurbepaalde) context. Denk bijvoorbeeld aan de cultuur van de straat die een eigen straattaal heeft opgeleverd die door veel jongeren wordt gebruikt. (zie: Straattaal lonkt naar Groene Boekje) en Respect van Hans Kaldenbach .

Omgekeerd is alle gedrag in sociale situaties communicatief. Onder communicatie verstaan we niet alleen gesproken taal, maar ook non-verbale signalen. Voor de culturele bepaaldheid van non-verbale signalen verwijzen we naar Groot gebarenboek der Lage Landen.

Wat is interculturele communicatie?

Interculturele communicatie is geen totaal andere manier van communiceren, want je maakt gebruik van algemene gesprekstechnieken. Alleen kunnen accenten anders liggen door bijvoorbeeld verschil in referentie, voorkennis, socialisatie of basiswaarden. Doordat communicatie en cultuur zo nauw samenhangen, ligt miscommunicatie op de loer. Om te weten waar het misgaat of kan gaan in de communicatie tussen mensen die afkomstig zijn uit verschillende culturen, moet je eerst weten waarin culturen van elkaar kunnen verschillen. Het bewustzijn van en het alert zijn op mogelijke verschillen (qua waarden of normen, gebruik en/of gebaren) is een minimumvoorwaarde voor interculturele communicatie. Zie verdere ook: Oomkens, communicatieleer, en Endt-Meijling: Met nieuwe ogeneen model  voor interculturele communicatie van W.Shadid (2007) en zijn rede met de titel ‘beeldvorming als verborgen dimensie bij interculturele communicatie’ (1994).

Waarom aandacht voor communicatie en cultuur in de klas?

Voor het beroep van leerkracht is communiceren buitengewoon belangrijk. In de klas communiceren leerkrachten met leerlingen over alledaagse dingen, maar ook over het vak. In multiculturele klassen verschillen de leerlingen qua culturele achtergronden en meestal ook qua voorkennis. Dat maakt dat misverstanden zich gemakkelijk kunnen voordoen waardoor docenten en leerlingen elkaar niet ‘verstaan’, en dat leerlingen zich niet begrepen voelen en de inhoud van de les onvoldoende begrijpen. Voor een goed overzicht van hoe communicatie werkt verwijzen we naar: Communicatieleer door Frank Oomkes – ISBN 9053525378.

Waar vind ik informatie over interculturele communicatie in de praktijk?

Sinds de jaren tachtig verschijnen er in Nederland regelmatig publicaties en films over dit onderwerp. Kijk bijvoorbeeld bij http://www.didiclass.nl/docs/catalogus_vo_praktijkaanwijzingen.pdf en naar de
NCRV-documentaire ‘Pas op voor de leerplichtambtenaar!. Lees Gesprekken in de multiculturele klas van M.Hanson e.a. of het standaardwerk van A. Konig over Effectieve gespreksvoering met leerlingen. In Cultuur in beweging, een andere kijk op je klas van Jannet van der Hoek worden docenten uitgedaagd om vergelijkend en kritisch te denken over de grote diversiteit aan opvoedingssituaties in multicultureel Nederland en de plaats van cultuur daarin. Hierdoor komen ook de overeenkomsten tussen allochtone en autochtone Nederlandse opvoedingspatronen naar voren en zijn de achtergronden van de verschillen duidelijker.

Klik hier voor een uitleg van het simulatiespel Bangar over cultuurbotsingen en communicatiestoornissen in interculturele situaties (ontwikkeld door Bureau Cross Cultureel Magazine) en hier voor de spelregels.
Klik hier voor een beschrijving van de publicatie Retourtje Inzicht met informatie over en (creatieve) opdrachten voor het omgaan met diversiteit.

Hofstede vergelijkt in Allemaal andersdenkenden culturen met elkaar aan de hand van een aantal dimensies (bv afstand tot macht of individualisme of collectivisme). David Pinto maakt daarentegen in zijn boek Interculturele communicatie (2004) onderscheid tussen de f (fijnmazige) en de g (grofmazige) culturen. De pionier op het gebied van transculturele communicatie in Nederland, Andreas Eppink, onderscheidt vier cultuurtypen. Veelgehoorde kritiek op Pinto en Eppink is dat dergelijke indelingen leiden tot stereotyperingen en tot “wij/zij denken”. Het is belangrijk te beseffen dat de cultuur van mensen veel complexer is, dat elk mens deel uitmaakt van verschillende (sub)culturen en dat culturen zich ontwikkelen. Zie voor een toelichting: vier bekende modellen voor interculturele communicatie. Een mooi overzicht van deze theorieën is te vinden in het met veel voorbeelden gelardeerde boek Met nieuwe ogen, van Martha van Endt-Meijling (1999). Tot slot wijzen we op het zeer overzichtelijke boek Interculturele communicatie van Nunez en Mahdi (2010).
Zie http://www.interculturelecommunicatie.com/ voor publicaties, onderzoeken, recente berichten en nog veel meer.

Hoe ga je om met vooroordelen, discriminatie en racisme in de klas?

Discriminatie is een heel gevoelig onderwerp omdat sommige leerlingen hier dagelijks ervaring mee hebben, maar ook omdat anderen het gevoel hebben dat ze niet meer mogen zeggen wat ze vinden. Het is daarom belangrijk om in het team van een school van gedachten te wisselen over dit onderwerp en om samen met de leerlingen stil te staan bij wat discriminatie nu eigenlijk is. Hiervoor verwijzen we graag naar de volgende 3 handige websites: Artikel1Dutchkids en Stichting Interculturele Alliantie. De Stichting Interculturele Alliantie (ICA) beschouwt diversiteit als een waardevol gegeven. ICA biedt docenten én leerlingen handvatten voor het bouwen aan een respectvolle en veilige schoolomgeving waarin géén ruimte is voor discriminatie. Sinds schooljaar 2006-2007 is ICA op verschillende onderwijsniveaus bezig met de uitvoering van het Classroom of Difference™ programma.
Voor achtergrondinformatie over het fenomeen racisme en activiteiten voor leerlingen uit de basisschool van groep 1 tot en met 8 kijk bij http://www.leerkracht.nl/show?id=18084#_18087_.
Het Bureau discriminatiezaken Zaanstreek en Waterland geeft voorlichting of training over discriminatiebestrijding aan docententeams, zie Bureau discriminatiezaken. Zie voor meer informatie over dit onderwerp ook het onderdeel Pedagogiek op onze site.

Wat betekent dit voor de docent?

Een docent die interpersoonlijk competent is kan zorgen voor een veilige leeromgeving waarin leerlingen/studenten open met elkaar communiceren en samenwerken op basis van vertrouwen. Om dit te bewerkstelligen in een multiculturele klas moet een docent in ieder geval beschikken over het vermogen om multiperspectiviteit te bevorderen en om spanningen die voort kunnen vloeien uit verschillen, constructief bespreekbaar te maken. Zie voor een overzicht van noodzakelijke attitudes, kennis en vaardigheden ook de informatie op deze site over multicultureel vakmanschap en multiculturele competenties.